صنعت تاس‌ماهیان و اقتصاد آینده جهان

یادداشت مهمان- محمد محسنی، رئیس انیستیو بین‌المللی ماهیان خاویاری: روز جهانی خاویار (۱۸ ژوئیه) بیش از آنکه مناسبتی برای بزرگداشت یک محصول لوکس باشد، فرصتی برای بازنگری در یکی از مهم‌ترین چالش‌های حکمرانی منابع آبزی جهان است. چالشی که در آن حفاظت از تنوع زیستی، توسعه اقتصادی، امنیت غذایی و تجارت بین‌المللی به شکلی کم‌نظیر به یکدیگر گره خورده‌اند.

فسیل‌های زنده و چالش‌های اکولوژیک

تاس‌ماهیان با قدمتی بیش از ۲۰۰ میلیون سال، از کهن‌ترین مهره‌داران زنده کره زمین و به ‌عنوان فسیل‌های زنده شناخته می‌شوند. ویژگی‌هایی نظیر بلوغ دیررس، طول عمر زیاد، مهاجرت‌های طولانی برای تخم‌ریزی و نرخ پایین زادآوری، این گونه‌ها را در برابر فشارهای انسانی بسیار آسیب‌پذیر کرده است. به همین دلیل، امروزه تمامی گونه‌های آن‌ها تحت نظام نظارتی کنوانسیون تجارت بین‌المللی گونه‌های در معرض خطر (CITES) قرار دارند. تجربه جهانی و پایش‌های اکولوژیک نشان می‌دهد که مهم‌ترین عامل کاهش جمعیت تاس‏ماهیان تنها صید بی‌رویه نبوده است، بلکه تخریب زیستگاه‌های تخم‌ریزی، احداث سدها، کاهش حقابه‌های زیست‌محیطی، آلودگی‌های ورودی و پیامدهای تغییر اقلیم، فشارهای هم‌افزایی را بر این گونه‌ها تحمیل کرده‌اند. از این‌رو، حفاظت از تاس‌ماهیان باید بخشی از سیاست جامع مدیریت حوضه‌های آبریز تلقی شود.

گذار از صید تا زیست ‌صنعت

در ۳ دهه اخیر، صنعت جهانی خاویار دستخوش تحولی ساختاری شده است. کاهش ذخایر طبیعی موجب شد تولید خاویار از اتکا به صید ذخایر وحشی به سمت آبزی‌پروری پایدار حرکت کند. میزان کل تولید خاویار جهان حدود ۷۰۰ تن در سال ۲۰۲۴ میلادی رسیده است (رشد بیش از ۱۰ برابری تولید جهانی طی ۲۵ سال). مطابق گزارش GIR (Global Info Research)، انتظار می‏رود بازار جهانی خاویار در سال ۲۰۳۳ با رشد ۸.۵ درصد (نرخ رشد سالانه مرکب) به ارزش ۱.۲ بیلیون دلاری برسد. امروزه صنعت تاس‌ماهیان دیگر تنها صنعت تولید خاویار نیست، بلکه یک زیست ‌صنعت محسوب می‌شود که علاوه‌بر خاویار، تولید گوشت، چرم، روغن، کلاژن، پپتیدهای زیست‌فعال و فرآورده‌های دارویی را نیز در بر می‌گیرد. این تنوع محصول، اقتصاد این صنعت را از وابستگی صرف به خاویار خارج ساخته و ارزش‌افزوده بالایی ایجاد کرده است.

جایگاه ایران و الزامات حکمرانی زنجیره ارزش

برای ایران، پرورش تاس‌ماهیان فراتر از یک فعالیت اقتصادی، بخشی از میراث زیستی و هویت ملی است. مطابق با اهداف راهبردی سازمان شیلات ایران، برنامه هفتم توسعه با هدف ارتقای ظرفیت تولید به ۲۰ هزار تن گوشت ماهی و ۱۴۰ تن خاویار پرورشی تا پایان سال ۱۴۰۷ خورشیدی تدوین شده است.

دریای خزر به عنوان زیستگاه تاریخی و اصیل گونه‌های ارزشمند تاس‌ماهیان، جایگاهی بی‌بدیل در بازارهای جهانی دارد که نام خاویار ایران، نماد کیفیت و اصالت آن محسوب می‌شود. تداوم این جایگاه راهبردی در آمارهای سال ۱۴۰۴ به وضوح قابل مشاهده است. به‌طوری که تولید خاویار کشور به ۲۰.۵۱۱ کیلوگرم و تولید گوشت تاس‌ماهیان به ۹.۵۴۹ تن رسید. این حجم از تولید، حاصل فعالیت ۳۴۷ واحد تولیدی و پرورشی در ۲۳ استان کشور است که نشان‌دهنده گسترش ظرفیت‌های تولیدی در سطح ملی است. این سرمایه ارزشمند، بخشی از هویت طبیعی و اقتصادی کشور به شمار می‌رود. با تکیه بر دستاوردهای پژوهشی و فناوری‌های بومی‌سازی‌شده در موسسه تحقیقات علوم شیلاتی ایران، حفظ و توسعه این مزیت رقابتی، مستلزم گذار از رویکرد «تولیدمحور» به سمت حکمرانی زنجیره ارزش (Value Chain Governance) است.

رقابت آینده بر پایه ۴ مؤلفه شکل خواهد گرفت: پایداری زیست‌محیطی، قابلیت ردیابی محصول، استانداردهای بین‌المللی کیفیت و نوآوری فناورانه.

در چنین شرایطی، توسعه صنعت تاس‏‌ماهیان در ایران باید بر محورهای اساسی زیر استوار باشد:

حفاظت و بازسازی: حفاظت از ذخایر طبیعی دریای خزر و حفظ تنوع ژنتیکی جمعیت‌های مولد (با تکیه بر بانک‌های ژنی و مراکز تکثیر)

توسعه فناوری: ارتقای فناوری‌های تکثیر، تغذیه، بهداشت و فیزیولوژی تولیدمثل

صنایع تبدیلی: سرمایه‌گذاری در فرآوری و استخراج محصولات جانبی با ارزش افزوده بالا

دیپلماسی و استاندارد: توسعه نظام‌های ردیابی، گواهی‌نامه‌های کیفیت و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای میان کشورهای حاشیه خزر

اقتصاد آبی؛ پیوند حفاظت و توسعه

از منظر اقتصاد آبی (Blue Economy)، تاس‏‌ماهیان نمونه‌ای موفق از پیوند میان حفاظت و توسعه هستند. برخلاف دیدگاهی که حفاظت را محدودکننده تولید می‌داند، شواهد علمی نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در احیای ذخایر طبیعی و پژوهش‌های بنیادین، در بلندمدت موجب افزایش پایداری تولید، کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و ارتقای ارزش برند می‌شود. روز جهانی خاویار یادآور این حقیقت است که آینده این صنعت نه در افزایش فشار بر منابع طبیعی، بلکه در توسعه دانش‌بنیان و مدیریت اکوسیستمی نهفته است. با اتکا به علم و حکمرانی هوشمند، ایران این ظرفیت را دارد که علاوه‌بر حفظ جایگاه تاریخی خود، به بازیگری پیشرو در اقتصاد دانش ‌بنیان خاویار جهان تبدیل شود؛ مسیری که ضامن پایداری برند (خاویار ایران) و الگویی برای هم‌افزایی حفاظت و توسعه پایدار خواهد بود.