نیشکر؛ برقراری عدالت پایدار در منابع طبیعی کشور
«عدالت محیط زیستی» مفهومی بنیادین در ادبیات توسعه است که میان منافع اقتصادی، اجتماعی و طبیعی توازن برقرار میکند. در نگاه نظری، محیطزیست عرصهای مشترک میان همه موجودات است و هر نوع بهرهبرداری ناعادلانه از آن، مصداق نقض حقوق طبیعت و نسلهای آینده محسوب میشود. مفهوم «پایداری» بر اساس تعریف دهخدا، همان دوام و تغذیه حیات است؛ جوهرهای که میتواند زندگی انسانی را از درون آرامش، امنیت و تداوم ببخشد.
گزارشهای علمی تمایز میان «پایداری» و «توسعه پایدار» را روشن کردهاند: پایداری هدف نهایی است، در حالیکه توسعه پایدار ابزار رسیدن به آن هدف. بر اساس گزارش تاریخی کمیسیون جهانی محیط زیست در سال ۱۹۸۷، نقطه شروع توسعهای پایدار است که نیازهای نسل حاضر را برآورده کند بدون لطمه به ظرفیت نسلهای آینده. 10 سال پس از آن، اجلاس جهانی توسعه پایدار موسوم به اجلاس سران(2002) در شهر ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی برگزار شد، که بزرگترین گردهمایی جهانی در رابطه با سلامت محیطزیست بود همین دیدگاه بهصورت مسئولیت مشترک دولتها تثبیت شد.
در بخش کشاورزی، رشد بیرویه جمعیت از قرن بیستم نیاز به تولید غذا را به سطح تصاعدی رسانده است. انقلاب سبز، هرچند امنیت غذایی را در کوتاهمدت تقویت کرد، اما مصرف بیضابطه نهادههای شیمیایی موجب تخریب خاک و ظهور آفات جدید گردید. بدین ترتیب، چالش «پایداری کشاورزی» به کانون بحث عدالت محیط زیستی بدل شد.
کشاورزی ایران، از جمله طرحهای بزرگ توسعهای آن چون شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی در خوزستان، امروز صحنه جدیترین آزمون میان «رشد اقتصادی» و «حفظ محیط زیست» است. این شرکت با کشت نیشکر در بیش از ۱۰۰ هزار هکتار از اراضی شمال، جنوب غربی و شرقی خوزستان، کوشیده مفاهیم توسعه پایدار را در سه محور اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی اجرا کند.
در بعد اجتماعی، بهکارگیری بیش از ۲۶ هزار نیروی بومی و روستایی سبب تثبیت اشتغال و بازآفرینی اعتماد در مناطق پیرامونی شده است گامی که امنیت و پویایی اقتصادی استان را تقویت میکند. در بعد زیستمحیطی،نیشکربه طور متوسط سالانه 60تن CO2 در هکتار جذب و 40تن O2 در هکتار تولید می کند، استفاده از فرآیندهای جایگزین نظیر باگاس (تفاله نیشکر) در صنایع MDF، نئوپان و کاغذسازی، راهکار عملی برای کاهش جنگلزدایی و مصرف چوب طبیعی فراهم آورده است. این رویکرد به معنای جایگزینی منبع تجدیدپذیر بهجای برداشت مخرب از منابع جنگلی است؛ پاسخی به تخریب زیستگاهها که بازسازی آنها گاه تا ۲۰۰ سال زمان میبرد.
اقدامات غیرشیمیایی برای کنترل آفات همچون پرورش زنبور تلنموس و استفاده از تلههای فرمونی نمونهای از سیاستهای محیط زیستمحور است که تقابل مستقیم با مدلِ سممحور کشاورزی صنعتی قرار دارد. از دیدگاه کارشناسان، چنین اصلاحاتی در زنجیره تولید، هزینههای طبیعی و ارزشی توسعه را کاهش می دهد.
نیشکر، در نگاه نخست محصولی کشاورزی است، اما در سطح راهبردی میتواند نماد تبدیل اقتصاد به عدالت زیستمحیطی باشد. عدالت محیط زیستی دامنهای ارزشی و فلسفی دارد: برابری میان انسانها و طبیعت، میان نسل امروز و فردا. شرکت توسعه نیشکر، با بنیانگذاری روشهای غیرمخرب در کشاورزی و صنعت، توانسته نمونهای از پیوند میان علم و وجدان زیستمحیطی ارائه کند.
با آنکه ایران هنوز در مسیر طولانی توسعه پایدار گام برمیدارد، تجربه نیشکر خوزستان نشان میدهد این مسیر فقط با تبدیل سیاستهای اقتصادی به احترام متقابل میان انسان و طبیعت قابل پیمایش است. پرسش اصلی اما همچنان باقی است: آیا ساختارِ توسعه در سایر بخشهای کشور نیز توانایی دارد چنین تعادلی میان منفعت و اخلاق را بازآفرینی کند؟
در سایه مدیریت علمی و اخلاقمدار، نیشکر توانسته از یک محصول اقتصادی به ابزار برقراری عدالت پایدار در منابع طبیعی تبدیل شود مدلی که اگر در دیگر صنایع گسترش یابد، میتواند آینده توسعه ایرانی را با معیارهای جهانیِ عدالت محیط زیستی همسو سازد.
هیچ نظر! یکی از اولین.